نقش سرمایه گذاری خارجی در توسعه اقتصادی و اشتغال

کارآفرین و مدیرعامل شرکت طب ابزار سفید

مقدمه

سرمايهونيرويكاربهعنواندوعاملاصليتوليدمحسوب ميشوندو نقشسرمايهدر تحریک بخش تولیدبسیمهم تر است چرا که افزايشتوليد موجب افزایش اشتغال ،رشدصادرات ، ارز آوری ،بهبودسطحزندگيمردمورشدوتوسعهاقتصادي میشود.کمبودسرمايهعلاوهبراینکهمعضل بیکاریرابهدنبالدارد ، موجب پایین ماندن سطحتوليد و از دست دادن بازارهای مختلف داخلی و خارجیميشودودر مرحلهبعدبهفقراقتصاديمي انجامد.درسال هایاخيریکی از راه های گریز از عقب ماندگی ، فائق آمدن بر مشکلات اقتصادی ، ودستيابیبهرشداقتصادیوتوسعه پایداربهره مندی از سرمایه گذاری خارجی است و لذادر این مقاله ابتدا نقش سرمایه گذاری خارجی در توسعه اقتصادی ، ایجاد اشتغال و کاهش نرخ بیکاری بررسی می شود و سپس موانع سرمایه گذاری خارجی در ایران تحلیل می گردد .

نقش سرمایه گذاری خارجی در اقتصاد کلان

سرمایه گذاری خارجی علاوه بر تامین مالی بنگاه ها و عوامل تولید ،می تواند در صورت تحقق شرایطیمنجر بهانتقالتکنولوژیپيشرفته از کشور خارجی یا شرکت های سرمایه گذار بین المللی بهكشورميزبانشدهوبهتدريجموجب افزایشقابليت هایتکنولوژيکی کارخانه ها و بنگاه های كشورميزبانشود . علاوه بر انتقال تکنولوژی و فناوری ، سرمایه گذاری خارجیمی تواندموجب ارتقای مهارتهایمديريتیوسازماندهیو همچنین ایجاد شبکه ها و شرکت هایبازاريابینيزباشد.مطالعات علمی نشان می دهد شکافقابلتوجهدرآمدسرانهما بينکشورهايتوسعه يافتهودرحالتوسعهناشياز اختلاف قابلتوجهفناوريدر این کشورهااست وبنگاه هاييكهبا سرمايه گذاريمستقيم شرکت های بین المللی و چند ملیتی یا کشورهایخارجي توسعه یافتهراه اندازيمي شوندازتكنولوژيپيشرفته تروروشهايمديريتينويندر فرايندتوليداستفادهمي كنند .

باافزايشبنگاه ها و شعب شرکت ها و کارخانجات بین المللی و خارجیدركشورميزبان ، شركتهايداخلیتلاش می کنند کارايیوبهرهوری خودرا از طریق بهاء دادن به نیروی انسانی خلاق ، آموزش نیروی انسانی ماهر ، اصلاح ساختارها و روش ها ، ارتباط با دانشگاه ها و ...بالا برده تا از رقابت باز نمانند و در نتیجه می توان شاهد اقتصادی پویا و همچنین تحول در حوزه های مختلف صنعتی و کشاورزی شد که نتیجه آن رشد اقتصادی و افزایش درآمد سرانه می باشد .

از دیگر ثمرات ورود سرمایه گذاری خارجی به کشورهای در حال توسعه می توان به تغییر ساختار صادرات این کشورها از طریق افزایش صادرات صنعتی و کارخانه ای و جایگزینی آن با صادرات مواد خام ، و همچنین ورود به بازارهای جهانی اشاره کرد .

نقش سرمایه گذاری خارجی در ایجاد اشتغال

آثار سرمایه گذاری مستقیم خارجی بر اشتغال یک کشور به عوامل متعددی بستگی دارد ؛ از یک طرف میزان توسعه یافتگی یک کشور و آماده بودن زیر ساخت ها و بسترهای لازم جهت سرمایه گذاری و همچنین دارا بودن تعداد نیروی کار ماهر ، و از طرف دیگر میزان حجم سرمایه گذاری خارجی و نیز نحوه و کیفیت انتقال دانش فنی و مدیریتی از طرف سرمایه گذاران خارجی به کشور مذکور دارای اهمیت است .از آنجا کهشركتهايچند مليتيمعمولاًدارايتكنولوژيبرترينسبتبهشركتهايداخلي کشورهای در حال توسعههستندتقاضايآنهابراينيرويكارماهربيشتراست و لذا سرمایه گذاری خارجی زمانی می تواند منجر به ایجاد اشتغال انبوه شود که کشور میزبان در کنار دارا بودن سایر مولفه ها ، از نیروی کار ماهر هم برخوردار باشد .

سرمایه گذاری خارجی در ایران

سرمايهگذاريمستقيمخارجيدرايراندر سال های اولیه پیروزی انقلاب بهدليل وقوع جنگ و همچنین قوانينومقررات،تقريباًناچیز بوده؛امابااصلاحاتاندکی كهدرموردجذبسرمايهگذاريمستقيمخارجيدر دوره بعد از جنگو در برنامههای توسعهانجامگرفت ،حجم سرمایه گذاری تا حدودی افزایش یافت بطوریکهبراساس گزارشکنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل (آنکتاد)حداکثرمیزانسرمایهگذاريخارجیمستقیمدرایراندرسال2012حاصل شدهکهحدود4.6میلیارددلاربودهواین میزانکمتر ازیکدرصدتولیدناخالصداخلیاست ،مضافاحدود75درصدازهمینمقدارسرمایهگذاريخارجینیزدر بخشنفتوگازبودهکهصرفتولیدوصادراتنفتخامشده وارزش افزودهقابلقبولی ایجاد نکرده است . ضمن اینکهدر سال های بعد از 2012 این رقم کاهش یافته بطوریکه در سال 2015 میزان سرمایه گذاری خارجی انجام گرفته در ایران به حدود 2 میلیارد و 50 میلیون دلار رسیده و رتبه ایران در میان 203 کشور دنیا 67 بوده است . این در حالی است که میزان سرمایه ایرانیان خارج از کشور در حدود 2 هزار میلیارد دلار برآورد می شود و اگر فقط درصدی کوچکی از این سرمایه به داخل کشور منتقل شود می تواند نقش زیادی در بهبود شرایط اقتصادی ، ایجاد تحرک در بنگاه های اقتصادی و کارخانجات ، و همچنین کاهش معضل بیکاری ایفا کند اما به دلیل وجود برخی موانع ، ورود این سرمایه ها به کشور با مشکل مواجه است که در ادامه به برخی از این موانع اشاره می شود .

موانع سرمایه گذاری خارجی در ایران

1-امنیت پایین و ریسک بالای سرمایه گذاری در ایران

امنیت سرمایه گذاری به حالتی گفته می شود که در آن سرمایه گذاران و واحدهای تولیدی بتوانند بدون نگرانی از خطرات و بی ثباتی های سیاسی و اقتصادی و امنیتی به برنامه ریزی بلند مدت بپردازند . سرمایه گذار خارجی زمانی اقدام به سرمایه گذاری در یک کشور دیگر می کند که در درجه اول از سه عامل اطمینان داشته باشد ؛ حفظ اصل سرمایه ، تحقق سود سرمایه ، و امنیت محیط کسب و کار سه عاملی هستند که اگر سرمایه گذار نسبت به وجود آنها اطمینان حاصل نکند ، به هیچ وجه خطر سرمایه گذاری در آن کشور را قبول نمی کند .

2 - پایین بودن آزادياقتصادي در ایران

اینشاخص،میزانآزادياقتصاديکشورهارابر اساسحاکمیتقانون ،کاراییمقرراتتنظیمی ،کوچک سازی دولتوبازارهايآزادمی سنجد.مطابق گزارش بنیاد هریتیچ در سال 2016 ایراندرمیان186کشورجهانازمنظرشاخصآزادياقتصادي ،رتبه171رابهخوداختصاصدادهاستوهمچنیندرمنطقهدارايرتبه 14میباشد.در این گزارش کشورهايبانمرهزیر50بهعنوانکشورهايتحتفشار لحاظمیشوند و نمره ایران در این سال ها همواره زیر 50 بوده است . مطابق این گزارش باید اذعان کرد که سرمایهگذاريخارجی در ایران بیش از حد معمولتحتنظارتدولتاستومحدودیتهاییبرسرمایهگذاريدربخشهاییازاقتصاداعمالمیگردد . همچنین تاخیراتگمرکیازتجارتجلوگیريمیکند وتحریمهايبینالمللیتجارتو سرمایهگذاريرامحدودکردهاست .بانکهايتجاريدولتی نیزسهمعمدهيداراییهايبخشبانکداريرادراختیاردارندوتخصیصاعتباراز جانبدولتمدیریتمیشود .

3 - شاخصتوانمنديتجارت

براساساینشاخص ،مجموعهعواملمربوطبهتسهیلتجارتدر 4 گروهاصلیطبقهبنديشدهاند کهعبارتنداز: دسترسیبهبازار ،مدیریتمرزي ،زیرساخت ،محیطعملیاتی. تعداد روزهاي موردنیازبرايانجامکاملفرایندوارداتدرایران ،37روزارزیابیشدهاست ،درحالیکهاینمدتبرايوارداتدرسنگاپور4روزبرآورد شدهاست.علاوهبراین ،بالابودنتعدادروزهايلازمبرايصادراتدرایران(25روز)موجبشدهاستکهایرانرتبه105رادرمیان138کشوربهخوداختصاصدهد .براساسمعیارهايمربوطبهشاخصقابلیتدسترسیوکیفیتزیرساختهايحملونقل ،ضعفموجوددرزیرساختهايحملونقل هواییایراننسبتبهسایراشکالحملونقل(دریاییوجادهاي )دراینکشوربیشتربهچشممیخورد.ایراندرزمینهاستفادهازتکنولوژياطلاعاتوارتباطاتبرايمعاملاتمیانبنگاههايتجاري همرتبه130رابهخوداختصاصدادهاست و از نظراستفادهازاینترنتبرايمعاملاتبینبنگاهومصرفکنندهنهایینیزدررتبه114قراردارد.

4-پایین بودن شاخص های کسب و کار

شاخصسهولتکسبوکاربانکجهانی ،قوانینومقرراتیراکهمستقیماًبرانجامکسبوکارورشداقتصاديکشورهامؤثرند ،معرفیو بررسیکردهوبراساسآن189کشورجهانرارتبهبنديمیکند. اینشاخصاز10زیرشاخصشروعکسبوکار،سهولتاخذمجوز، دسترسیبهبرق،ثبتمالکیت،اخذاعتبارات،حمایتازسرمایهگذارانخرد،تجارتفرامرزي،سهولتاجرايقراردادهاوورشکستگیوپرداخت دیونتشکیلشدهاست.بر اساس گزارش انجام کسب و کار سال 2017 بانک جهانی، ایران در میان 190 کشور جهان، رتبه 120 را به دست آورده است و واضح است که سرمایه گذار خارجی راغب به فعالیت اقتصادی در چنین شرایطی نخواهد بود.

نتیجه گیری

در حال حاضر با توجه به اینکه حجمسرمايهدركشورهايپيشرفتهصنعتياشباع شده ،نرخبازدهسرمايهگذاريدراينكشورها کاهش پیدا کردهو لذاسرمايهگذارانجهت بهره مندیازسود بیشترتمایل به حضور در بازاركشورهايدرحالتوسعه و فقیردارند ، و لذا شایسته است مسئولین و سیاست گذاران با رفع موانع فوق الذکر از فرصت بدست آمده در جهت توسعه اقتصادی و افزایش دانش فنی صنایع داخلی استفاده کنند.